است ، استخاره خوب بيايد ، يا دليل المتحيرين ، يا اللّه ! 4 . بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ ، پروردگارا اگر من امشب توپ به در مجلس بفرستم و فردا با قوهء جبريه مردم را اسكات نمايم خوب است و صلاح است ، استخاره خوب بيايد و الا فلا ، يا دليل المتحيرين ، يا اللّه ! اينك جواب يكى از استخاره‌ها : . . . آيه مىفرمايد نترسيد ما با شما هستيم كارها را مىبينيم . . . و حرفها را مىشنويم . اين كار بايد اقدام شود ، غلبه قطعى است ؛ اگرچه زحمت در اول داشته باشد . » « 210 » محمد على شاه با اين ضعف روحى و فكرى ، آلت دست مرتجعين داخلى و دولت روسيهء تزارى شده بود . خلق و خوى محمد على ميرزا ناظم الاسلام در پيرامون خلق و خوى و صفات محمد على ميرزا چنين مىنويسد : « محمد على ميرزا ، به هيچ‌وجه ، رعايت زيردست را نداشت . . . چنان تصور مىكرد كه خدا اين مخلوق را براى راحت وجود او خلق كرده است . به هركس احتياج پيدا مىكرد با او به كمال ملايمت و مهربانى رفتار مىنمود و بعد از رفع احتياج ، مثل اين بود كه او را هيچ نمىشناسد . هميشه به اشخاص نانجيب و پست كه اسباب صدمه و خانه‌خرابى مردم بودند وثوق پيدا مىكرد ؛ و تمام مشورت خود را در كارها با آن اشخاص مىنمود . جز به پول به هيچ‌چيز ديگر علاقه نداشت . مستبد بود . اعتقاد به اشخاص رمال و فالگير و جادوگر داشت . . . با علماء موافق خود همان عقيده را اظهار مىداشت كه با علماء مخالف خود كرارا از او شنيده بودند كه در غياب حاج شيخ فضل اللّه گفته بود : اين شخص به هيچ‌چيز پايدار نيست و جز پول به هيچ‌كس و هيچ‌چيز معتقد نيست » « 211 » در همان اوقاتى كه بين مجلس اول و محمد على ميرزا كشمكش و اختلاف بروز كرده بود ، دولتين روسيه و انگليس از بيم نفوذ روزافزون آلمان در خاور ميانه تصميم گرفتند به اختلافات ديرين خود پايان دهند و ايران را بين خود تقسيم كنند ؛ و در اين راه قراردادها و موافقت‌نامه‌هايى تنظيم كردند كه به قرارداد 1907 و 1915 معروف است . ولى اين اسناد و قراردادهاى يكطرفى كه بدون اطلاع ملت ايران تنظيم شده بود با مخالفت و مبارزهء شديد آزاديخواهان روبرو گرديد و با ظهور انقلاب كبير اكتبر 1917 از طرف دولت اتحاد جماهير شوروى ، ملغى و كان لم يكن اعلام شد .

--> ( 210 ) . همان ، شمارهء 8 و 9 ، ص 43 به بعد ( به اختصار ) . ( 211 ) . تاريخ بيدارى ايرانيان ، پيشين ، ج 1 ، ص 39 به بعد ( به اختصار ) .